Jeugd (329 – 347)

Gregorius werd rond het jaar 329 geboren in Nazianze, als zoon van Christelijke ouders. Zijn moeder was van geboorte Christen, zijn vader, die eveneens Gregorius heette, was in het jaar 325 overgegaan tot het Christendom, en werd in het geboortejaar van zijn zoon Gregorius (329) gewijd tot bisschop van Nazianze.

Gregorius wordt, als zoon van deze invloedrijke familie, voorbestemd om zijn vader op te volgen als bisschop. Zijn eerste onderwijs ontvangt hij in familiekring, samen met zijn broeder Caesarius. Als hij 12 jaar is wordt hij naar Caesarea gestuurd voor zijn verdere opleiding. In Caesarea ontmoet hij Basilius voor het eerst, die voor hem dan gewoon één van de andere studenten is.

Buitenlandse studies (347 – 358)

Als Gregorius 18 jaar oud is bezoekt hij Antiochië en Jeruzalem voor hij zich in Alexandrië vestigt, om daar te studeren. Naar alle waarschijnlijkheid heeft hij in Alexandrië  ook de bekende kerkvader Athanasius ontmoet.

Na een paar jaar besluit hij om per schip van Alexandrië naar Athene te reizen, om zijn studies daar te vervolgen. Tijdens deze reis wordt het schip getroffen door zo’n hevige storm, dat Gregorius denkt te sterven. De dan nog ongedoopte Gregorius belooft zich aan God te wijden als die hem zou sparen. Hij legt zichzelf in zijn latere geschriften dit gebed in de mond: U behoorde ik voorheen, U behoor ik nu. Voor U zal ik leven als ik aan dit gevaar ontsnap. Uw discipel is gevallen in de storm, verdrijf deze droom of kom nu op het water, en dat deze verschrikking ophoude.

Tegen het einde van 350 komt hij aan in Athene. Hij sluit vriendschap met Basilius, die hij hier opnieuw ontmoet. De aanleiding voor deze vriendschap was het feit dat Gregorius Basilius spaarde voor de ontgroeningsrituelen die gepaard gingen met vernederingen en bespottingen. Latere probeert een groep Armeense studenten de nieuwgekomen Basilius, die als begenadigd redenaar bekendstaat, het zwijgen op te leggen. Gregorius doet in de eerste instantie onnadenkend mee, maar doorziet hun kwade bedoelingen, en keert de situatie om ten gunste van Basilius. Over deze periode schrijft Gregorius: dat was de prelude van onze vriendschap, daar werd de vonk van onze vriendschap ontstoken, zo werden wij door elkaar geraakt. Evenals Basilius ontmoette hij daar ook Julianus, de apostaat, over wie hij zich later heftig uitgelaten heeft.

Athene was toen nog steeds één van de bekendste steden. Gregorius vervolgt zijn studies hier onder de beste filosofen en retoren van zijn tijd. Daarnaast was hij in die periode vermoedelijk ook zelf leraar, evenals Basilius. Nadat Basilius in het jaar 355 terugkeert naar Caesarea blijft Gregorius nog enige tijd in Athene, hij is dan professor in de retorica.

Terugkeer naar Nazianze (358 – 374)

In het jaar 358 vraagt zijn vader hem om terug te keren naar Nazianze, zodat hij gewijd kan worden aan de theologie. Gregorius geeft gehoor aan deze opdracht en keert terug naar huis. In datzelfde jaar keer ook Basilius terug van zijn bezoeken aan de kloosters in Egypte, Palestina en Syrië, om zich als kluizenaar te vestigen op hun familielandgoed. Net als Basilius had ook Gregorius een voorkeur voor het teruggetrokken contemplatieve leven. Hij deed niets liever dan bidden, studeren en schrijven. Verschillende keren bezoekt hij Basilius op zijn familielandgoed. Samen bestuderen ze daar de Bijbel, de klassieken en de werken van Origenes. Daarnaast helpt Gregorius Basilius bij het opstellen van zijn regels. Vermoedelijk zijn beiden ook rond deze tijd gedoopt.

In het jaar 361 wil zijn vader hem tot priester wijden. Gregorius voelt zich echter niet bekwaam en hij vlucht naar Basilius. Basilius overtuigt hem om zijn roeping toch te beantwoorden, en daarop wordt hij in het jaar 362 door zijn vader tot priester gewijd. Daarna schrijft Gregorius zijn apologie, om zijn vlucht voor de roeping te verdedigen.

De jaren waarin Gregorius priester is in Nazianze zijn turbulent. In het jaar 362 verbiedt Julianus, de apostaat, Christenen om grammatica, retorica en filosofie te onderwijzen. Gregorius verzet zich daar fel tegen in zijn twee beroemde verhandelingen tegen Julianus. Kort daarna ondertekent zijn vader een geloofsbelijdenis die kritiek verwerkt uit de hoek van de bestrijders van Arius. Gregorius helpt om de boel te sussen, samen met Basilius die een grote invloed had op de orthodoxen.

Basilius zelf, die als priester bisschop Eusebius ondersteunde in Caesarea, trekt zich terug op zijn landgoed vanwege zijn moeizame relatie met de bisschop.  Gregorius moedigt hem aan om terug te gaan naar Caesarea, zodat hij zijn taken toch kan vervullen. Basilius besluit hier gehoor aan te geven, keert terug en neemt zijn taken weer waar.

Sassime (370 – 378)

In het jaar 370 lag bisschop Eusebius van Caesarea, waar Basilius de moeizame relatie mee onderhield, op sterven. Basilius wilde de hulp van zijn vriend Gregorius inroepen, om met zijn hulp tot bisschop verkozen te worden. Hierop schreef Basilius hem een brief, waarin stond dat hij (Basilius) op sterven lag en dringend hulp nodig had van Gregorius¹Waarom Basilius deze brief zo schreef is niet helemaal duidelijk. Wellicht was Basilius niet overtuigd van de betrouwbaarheid van de boodschapper, en wilde hij daarom niet duidelijk opschrijven wat de reden was van zijn verzoek.. Toen Gregorius vertrok naar Basilius, en hij onderweg alle bisschoppen naar Caesarea zag reizen, realiseerde hij zich echter dat hij bedrogen was. Hij keerde terug naar huis, en schreef Basilius een brief. Wel reisde de vader van Gregorius ondanks zijn hoge leeftijd naar Caesarea, om Basilius bij te staan, die uiteindelijk ook tot bisschop gekozen werd.

In het jaar 371 besluit keizer Valens de provincie Cappadocië, waar Caesarea het bisdom van was, op te splitsen. Naast een economische impact (er waren minder inkomsten), had dit ook een theologische impact (keizer Valens wilde de volgelingen van Arius begunstigen). Basilius blijft, om de Arianen te bestrijden, bisschoppen benoemen in het deel van de provincie wat de keizer aan een ander bisdom heeft toegewezen. Zo benoemt hij Gregorius in het jaar 372 als bisschop van Sassime. Deze besluit dat beroep aan te nemen omwille van hun (inmiddels herstelde) vriendschap.

Sassime viel echter in het andere deel van de provincie, en de nieuw aangestelde bisschop verhinderde Gregorius zijn positie in te nemen. Hierop keerde Gregorius opnieuw terug naar Nazianze. Verbitterd door alle twisten schreef hij Basilius een brief, waarin hij Basilius ervan beschuldigde dat die hem gebruikt had als onderdeel van een machtsstrijd.

Hij blijft zijn vader dienen, tot aan diens dood in 374. Daarnaast voelt Gregorius zich vrij van alle verplichtingen. Hij besluit zich terug te trekken in de door hem zo gewenste eenzaamheid, om zich toe te leggen op zijn studies en het contemplatieve leven.

Constantinopel (378 – 381)

Deze periode in de kerkgeschiedenis kenmerkt zich door twisten over de theologie (de leer van God) en de economie (de leer van de incarnatie). Basilius en Gregorius tonen zich beide vurige verdedigers van de orthodoxie. In 378 wordt Theodosius I keizer. Hij roept Gregorius op om naar Constantinopel te komen, om deel te nemen aan de invloedrijke twisten die daar plaatsvinden. Nadat hij Basilius heeft geraadpleegd, die kort daarna sterft, vertrekt hij naar Constantinopel.

In Constantinopel schrijft hij veel van zijn bekende redevoeringen. Daarnaast geeft hij daar publiek onderwijs aan studenten. Ook Hieronymus ontvangt hier onderwijs van hem, en schrijft daar later over, in zijn apologie tegen Ruffinus: Kan ik in deze brief de naam ‘Gregorius’ aanhalen, een man van een uitzonderlijke welsprekendheid? Wie is zijn gelijke onder de Latijnen? Ik beroem mij erin, ik ben er trots op dat ik hem als meester gehad heb.

Gregorius verdedigt in Constantinopel de Drie-eenheid, volgens de belijdenis van Nicea. Als gevolg van twisten tussen de Arianen en de orthodoxen, wordt Gregorius rond Pasen met geweld buitensloten uit de dienst. Kort daarop zou het tij echter keren. In begin van 380 wordt Theodosius I ernstig ziek. Hij besluit zich te laten dopen, en kiest voor de geloofsbelijdenis van Nicea. Zijn doop verandert de krachtsverhouding tussen de Arianen en de verdedigers van Nicea. Vanaf dat moment verdedigt Theodosius de belijdenis van Nicea. Hij geeft ook het edict van Thessalonica uit, waarin het Arianisme veroordeeld wordt.

Daarop komt keizer Theodosius zelf naar Constantinopel en vraagt Gregorius om bisschop te worden. Gregorius kon echter niet als bisschop bevestigd woorden, omdat hij officieel nog bisschop van Sassime was, hoewel hij daar nooit geweest was. Om deze reden werd de aanstelling van Gregorius door veel tijdgenoten (en zeker de Arianen) als niet wettig beschouwd. In deze periode preekt Gregorius vaak. Naast de theologisch actuele onderwerpen krijgt ook de doop een bijzondere plaats in zijn prediking. Gregorius wil de kinderdoop begunstigen, en beargumenteert dat alle Christenen gedoopt moeten zijn, ondanks hun leeftijd.

In het jaar 381 komt het eerste concilie van Constantinopel samen, met alleen bisschoppen uit de Oosterse kerk. Het doel van dit concilie is om het geloof van Nicea terug in ere te herstellen. Gregorius zelf wordt rond die tijd zo erg ziek dat hij zijn testament al opmaakt. Hij herstelt echter, en wordt na het overlijden van de voorzitter van het concilie aangesteld als diens opvolger. Het valt Gregorius echter zwaar om het concilie te leiden met alle tegenstanders, die onder andere zijn aanstelling betwisten. Geconfronteerd met al deze tegenstand besluit Gregorius uiteindelijk het concilie te verlaten.

Einde (381 – 390)

Hij besluit terug te keren naar Nazianze, en leidt na zijn terugkeer de kerk daar. Ook in deze periode schrijft hij veel, niet alleen verhandelingen, maar ook gedichten en brieven aan zijn vrienden. In het jaar 389 trekt hij zich terug op zijn familiebezitting, waar hij op 25 januari 390 sterft.

Gregorius heeft een blijvende impact gehad op de kerkgeschiedenis. Niet alleen door zijn verhandelingen, die door velen geprezen zijn om hun welsprekendheid (zo wordt hij soms de Christelijke Demosthenes genoemd), maar ook door veel van zijn formuleringen van de orthodoxe leer. Om reden van zijn verdedigen van de Drie-eenheid, drie Goddelijke Personen in één Wezen, wordt hij ‘de theoloog’ genoemd.

Klik hier voor alle berichten van of over Gregorius van Nazianze.

• 1
  Waarom Basilius deze brief zo schreef is niet helemaal duidelijk. Wellicht was Basilius niet overtuigd van de betrouwbaarheid van de boodschapper, en wilde hij daarom niet duidelijk opschrijven wat de reden was van zijn verzoek.